Projekt Żywe Zamki - Małopolska Organizacja Turystyczna

Powstanie zamku w stolicy polskiej soli datuje się tuż przed rokiem 1290. Inicjatorem całego przedsięwzięcia był książe Henryk IV Probus. Obiekt pełnił funkcję średniowiecznego "biurowca", w którym rezydowali zwierzchnicy żupy i członkowie administracji górniczej. Mimo licznych modernizacji i wojennych kataklizmów, przez ponad 650 lat zamek nie zmieniał swego przeznaczenia jako siedziba zarządu kopalni soli. Początkowo książęcą budowlę tworzył mur obwodowy w kształcie czworoboku o wymiarach 60 na 57 metrów, pośrodku którego stał piętrowy. Do budowy użyto piaskowca wydobywanego z kamieniołomu w Biskupicach.

Fatalne skutki przyniosły miastu rządy biskupa krakowskiego Muskaty (więcej o nim w legendach), które zakończyły się całkowitym spaleniem Wieliczki. W 1361 roku Kazimierz Wielki nadał Wieliczce prawa miejskie na prawie niemieckim i przystąpił do rozbudowy zamku, w którym zastąpiono cegłą drewniane dotąd piętro domu mieszkalnego. W latach sześćdziesiątych XIV stulecia zmodernizowano budynek, określany później jako "Dom pośród żupy", przez nadbudowanie piętra nad zachodnim skrzydłem i urządzenie na parterze tzw. izby grodzkiej. W drugiej połowie XV wieku pożary miasta spowodowały kolejną przebudowę zamku. Wybudowano wówczas północne skrzydło, czyli tak zwany "Dom żupny", w którym znalazły się pomieszczenia gospodarcze, kaplica i mieszkania dla urzędników. Zlokalizowano tu więzienie, zwane "Grochem". W latach 1552-53 nad zamkowym dziedzińcem wybudowano łącznik między pomieszczeniami pierwszego piętra obu domów.

Podniesiono też o jedną kondygnację skrzydło zachodnie i zlokalizowano w nim izbę królewską. Wiek XVII okazał się dla Wieliczki czasem seryjnych nieszczęść. Na początku wieku zamek zniszczył kolejny pożar. Spłonęła wtedy m.in. izba królewska i zdobiące ją monarsze portrety. Kolejne lata przyniosły najazd Szwedów i zarazę. Do remontu zabudowań przystąpiono w latach 1670-85 - wymieniono wtedy część zniszczonych ścian.

W pierwszej połowie XIX w. drewniane budynki gospodarcze wokół zamku zastąpiono murowanym "budynkiem południowym", w którym znalazła się kancelaria oraz mieszkania dla wartowników i stróży. Podczas II wojny światowej obiekt został niemal doszczętnie zniszczony. Odbudowę rozpoczęto dopiero w roku 1976, a zakończono w 1984. Obecnie jest siedzibą Muzeum Żup Krakowskich, gdzie obejrzeć można jedyną w Polsce kolekcję solniczek oraz poznać historię Wieliczki. Odwiedzając zamek nie sposób pominąć podziemnej ekspozycji Muzeum zlokalizowanej na III poziomie zabytkowej kopalni soli w Wieliczce (na głęb.135 m.), wpisanej w 1978 r. na pierwszą Międzynarodową Listę Dziedzictwa Kulturalnegoi Przyrodniczego UNESCO.