Projekt Żywe Zamki - Małopolska Organizacja Turystyczna

Na początku była wieża

Zamek w Czchowie jest jednym z najstarszych zamków królewskich, strzegących traktu handlowego prowadzącego na Węgry, przy którym istniała komora celna notowana po raz pierwszy w 1327 r. Od XIV do XVII wieku był siedzibą administracyjną dóbr królewskich – starostwa czchowskiego istniejącego do pierwszego rozbioru Polski w 1772 r. Starostwo obejmowało Czchów - miasto rządzące się prawem niemieckim oraz wsie: Stróża, Wola Stróska, Siemiechów.

Początki zamku położonego nad Dunajcem, na wzgórzu po południowej stronie miasta, sięgają czasu panowania króla Wacława Czeskiego (1292-1305). Na wschodnim, niższym cyplu rozległego wzgórza, odciętym fosą od pozostałej jego części, wzniesiono najstarszy murowany element – wysoką wieżę zachowaną niemal w pełnej wysokości (28 m). Pełniącą rolę strażnicy, wolnostojąca, potężna, okrągła wieża kontrolowała dolinę Dunajca i okoliczne wzgórza. W pierwszej połowie XIV w., za panowania Władysława Łokietka, wzniesiono zamek. Na początku wieżę otoczono kamiennym murem z bramą wjazdową od strony miasta. Następnie po przeciwnej stronie wzniesiono dwuprzestrzenny budynek ze sklepionymi piwnicami. Równocześnie zbudowano przedbramie w formie baszty bramnej lub tylko muru osłaniającego wjazd. Brama wraz z reliktami przedbramia została odsłonięta podczas kampanii badawczej w 1999 r. Najstarszy widok zamku z mostu nad fosą przedstawiony został na pieczęci miasta Czchowa pochodzącej z około połowy XIVw.

Rozwój techniki wojennej w XV w. pociągał za sobą konieczność wzmocnienia obronności zamku. Rozbudowano przedbramie wznosząc basztę bramną o wymiarach wnętrza 6x7 m, popartą dwoma potężnymi szkarpami od strony stoku, zwieńczoną prawdopodobnie mahikułami, na co mogą wskazywać kamienne wsporniki znalezione we wnętrzu bramy. Zamek zaczął podupadać prawdopodobnie w drugieJ połowie XVI w. W 1646 r. zaprzestał działalności sąd ziemski czchowski, a księgi sądowe przechowywane były w kościele parafialnym w Czchowie. Zamek nie jest wymieniany w lustracjach ziem królewskich w okresie od XVI do XVIII w. W 1765 r. reaktywowano sąd ziemski w Czchowie, a król w tym celu polecił odbudować zamek lub wznieść nowy budynek dla sądu. Ówczesny starosta postawił nową siedzibę sądu przy rynku (w miejscu obecnego Urzędu Miejskiego), co nasuwa przypuszczenie o dużym zniszczeniu zamku. Po pierwszym zaborze starostwo zostało zajęte przez władze austriackie jako królewszczyzna, a następnie sprzedane w 1782 r. Zofii z Chrząstowskich Grabowskiej, dotychczasowej starościnie.

W 1928 r. podjęto pierwsze prace konserwatorskie zabezpieczające wnętrze wieży, przez założenie żelbetonowego stropu istniejącego do dzisiaj, wyreperowanie otworu wejściowego i zamknięcie go drewnianymi drzwiami. Następne prace konserwatorskie mające na celu odsłonięcie i zabezpieczenie ruin zamku podjęto dopiero w 1993 r. z inicjatywy Urzędu Gminy i Społecznego Komitetu renowacji ruin Baszty w Czchowie.